(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

Mahabharata - Drona Parva


॥ श्रीः ॥
7.197. अध्यायः 197
Mahabharata - Drona Parva - Chapter Topics
कुरुसेनाहरवश्रवणभीतेन युधिष्ठिरेण पलायितसेनाप्रतिनिवर्तकप्रश्ने अर्जुनेन तत्कथनपूर्वकं द्रोणवधोपेक्षणादात्मोपालम्भः॥ 1 ॥


Mahabharata - Drona Parva - Chapter Text

सञ्जय उवाच। 7-197-0x(4781)(54226)
प्रादुर्भूते ततस्तस्मिन्नस्त्रे नारायणे प्रभो।
प्रावात्सपृषतो वायुरनभ्रे स्तनयित्नुमान्॥ 7-197-1(54227)
चचाल पृथिवी चापि चुक्षुभे च महोदधिः।
प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश्च गन्तुं तत्र समुद्रगाः॥ 7-197-2(54228)
शिखराणि व्यशीर्यन्त गिरीणां तत्र भारत।
अपसव्यं मृगाश्चैव पाण्डुसेनां प्रचक्रिरे॥ 7-197-3(54229)
तमसा तावकीर्यन्त सूर्यश्च कलुषोऽभवत्।
सम्पतन्ति च भूतानि क्रव्यादानि प्रहृष्टवत्॥ 7-197-4(54230)
देवदानवगन्धर्वास्त्रस्तास्त्वासन्विशाम्पते।
कथङ्खथाऽभवत्तीव्रा दृष्ट्वा तद्व्याकुलं महत्॥ 7-197-5(54231)
व्यथिताः सर्वराजानस्त्रस्ताश्चासन्विशाम्पते।
तद्दृष्ट्वा घोररूपं वै द्रौणेरस्त्रं भयावहम्॥ 7-197-6(54232)
धृतराष्ट्र उवाच। 7-197-7x(4782)
निवर्तितेषु सैन्येषु द्रोणपुत्रेण संयुगे।
भृशं शोकाभितप्तेन पितुर्वधममृष्यता॥ 7-197-7(54233)
कुरूनापततो दृष्ट्वा धृष्टद्मुम्नस्य रक्षणे।
को मन्त्रः पाण्डवेष्वासीत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय॥ 7-197-8(54234)
सञ्जय उवाच। 7-197-9x(4783)
प्रागेव विद्रुतान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान्युधिष्ठिरः।
पुनश्च तुमुलं शब्दं श्रुत्वाऽर्जुनमथाब्रवीत्॥ 7-197-9(54235)
युधिष्ठिर उवाच। 7-197-10x(4784)
आचार्ये निहते द्रोणे धृष्टद्युम्नेन संयुगे।
निहते वज्रहस्तेन यथा वृत्रे महासुरे॥ 7-197-10(54236)
नाशंसन्तो जयं युद्धे दीनात्मानो धनञ्जय।
आत्मत्राणे मतिं कृत्वा प्राद्रवन्कुरवो रणात्॥ 7-197-11(54237)
केचिद्वान्तै रथैस्तूर्णं निहतैः पाष्णियन्तृभिः।
विपताकध्वजच्छत्रैः पार्थिवाः शीर्णकूबरैः॥ 7-197-12(54238)
भग्ननीडैराकुलाश्वैः प्रारुह्यान्यान्विचेतसः।
भीताः पादैर्हयान्केचित्त्वरयन्तः स्वयं रथान्॥ 7-197-13(54239)
भग्नाक्षयुगचक्रैश्च व्याकृष्यन्त समन्ततः।
रथान्विशीर्णानुत्सृज्य पद्भिः केचिच्च विद्रुताः॥ 7-197-14(54240)
हयपृष्ठगताश्चान्ये कृष्यन्तेऽर्धच्युतासनाः।
गजस्कन्धेषु संस्यूता नाराचैश्चलितासनाः॥ 7-197-15(54241)
शरार्तैर्विद्रुतैर्नागैर्हृताः केचिद्दिशो दश।
विशस्त्रकवचनाश्चान्ये वाहनेभ्यः क्षितिं गताः॥ 7-197-16(54242)
सञ्छिन्ना नेमिभिश्चैव मृदिताश्च हयद्विपैः।
क्रोशन्तस्तात पुत्रेति पलायन्ते परे भयात्॥ 7-197-17(54243)
नाभिजानन्ति चान्योन्यं कश्मलाभिहतौजसः।
पुत्रान्पितॄन्सखीन्भ्रातॄन्समारोप्य दृढक्षतान्॥ 7-197-18(54244)
जलेन क्लेदयन्त्यन्ये विमुच्य कवचनान्यपि।
`पलायनपराश्चान्ये योधाः शतसहस्रशः'॥ 7-197-19(54245)
अवस्थां तादृशीं प्राप्य हते द्रोणे द्रुतं बलम्।
पुनरावर्तितं केन यदि जानासि शंस मे॥ 7-197-20(54246)
हयानां हेषतां शब्दः कुञ्जराणां च बृंहताम्।
रथनेमिस्वनैश्चात्र विमिश्रः श्रूयते महान्॥ 7-197-21(54247)
एते शब्दा भृशं तीव्राः प्रवृत्ताः कुरुसागरे।
मुमुर्मुहुरुदीर्यन्ते कम्पयन्त्यपि मामकान्॥ 7-197-22(54248)
य एष तुमुलः शब्दः श्रूयते रोमहर्षणः।
सेन्द्रानप्येष लोकांस्त्रीन्ग्रसेदिति मतिर्मम॥ 7-197-23(54249)
मन्ये वज्रधरस्यैष निनादो भैरवस्वनः।
द्रोणे हते कौरवार्यं व्यक्तमभ्येति वासवः॥ 7-197-24(54250)
प्रहृष्टरोमकूपाः स्मः संविग्नरथकुञ्जराः।
धनञ्जय गुरुं श्रुत्वा तत्र नादं सुभीषणम्॥ 7-197-25(54251)
क एष कौरवान्दीर्णानवस्थाप्य महारथः।
निवर्तयति युद्धार्थं मृधे देवेश्वरो यथा॥ 7-197-26(54252)
अर्जुन उवाच। 7-197-27x(4785)
उद्यम्यात्मानमुग्राय कर्मणे वीर्यमास्थिताः।
धमन्ति कौरवाः शङ्खान्यस्य वीर्यं समाश्रिताः॥ 7-197-27(54253)
यत्र ते संशयो राजन्न्यस्तशस्त्रे गुरौ हते।
धार्तराष्ट्रानवस्थाप्य क एष नदतीति हि॥ 7-197-28(54254)
हीमन्तं तं महाबाहुं मत्तद्विरदगामिनम्।
`इन्द्रविष्मुसमं वीर्ये कोपेऽन्तकमिव स्थितम्॥ 7-197-29(54255)
बृहस्पतिसमं बुद्ध्या नीतिमन्तं महारथम्'।
आख्यास्याम्युग्रकर्माणं कुरूणामभयङ्करम्॥ 7-197-30(54256)
यस्मिञ्जाते ददौ द्रोणो गवां दशशतं धनम्।
ब्राह्मणेभ्यो महार्हेभ्यः सोऽश्वत्थामैष गर्जति॥ 7-197-31(54257)
जातमात्रेण वीरेण येनोच्चैः श्रवसा यथा।
हेषता कम्पिता भूमिर्लोकाश्च सकलास्त्रयः॥ 7-197-32(54258)
तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतं नाम तस्याकरोत्तदा।
अश्वत्थामेति सोऽद्यैष शूरो नदति पाण्डव॥ 7-197-33(54259)
यो ह्यनाथ इवाक्रम्य पार्षतेन हतस्तथा।
कर्मणा सुनृशंसेन तस्य नाथो व्यवस्थितः॥ 7-197-34(54260)
गुरुं मे यत्र पाञ्चाल्यः केशपक्षे परामृशत्।
तन्न जातुं क्षमेद्द्रौणिर्जानन्पौरुषमात्मनः॥
`स हि तेनैव नः सर्वान्क्षपयेदिति मे मतिः'॥ 7-197-35(54261)
उपचीर्णो गुरुर्मिथ्या भवता राज्यकारणात्।
धर्मज्ञेन सता नाम सोऽधर्मः सुमहान्कृतः॥ 7-197-36(54262)
चिरं स्थास्यति चाकीर्तिस्त्रैलोक्ये सचराचरे।
रामे वालिवधाद्यद्वदेवं द्रोणे निपातिते॥ 7-197-37(54263)
सर्वधर्मोपपन्नोऽयं स मे शिष्यश्च पाण्डवः।
नायं वक्ष्यति मिथ्येति प्रत्ययं कृतवांस्त्वयि॥ 7-197-38(54264)
स सत्यकञ्चुकं नाम प्रविष्टेन ततोऽनृतम्।
आचार्य उक्तो भवता हतः कुञ्जर इत्युत॥ 7-197-39(54265)
ततः शस्त्रं समुत्सृज्य निर्ममो गतचेतनः।
आसीत्सुविह्वलो राजन्यथा दृष्टस्त्वया विभुः॥ 7-197-40(54266)
स तु शोकसमाविष्टो विमुखः पुत्रवत्सलः।
शाश्वतं धर्ममुत्सृज्य गुरुः शिष्येण घातितः॥ 7-197-41(54267)
न्यस्तशस्त्रमधर्मेण घातयित्वा गुरुं भवान्।
रक्षत्विदानीं सामात्यो यदि शक्तोसि पार्षतम्॥ 7-197-42(54268)
ग्रस्तमाचार्य पुत्रेण क्रुद्धेन हतबन्धुना।
सर्वे वयं परित्रातुं न शक्ष्यामोऽद्य पार्षतम्॥ 7-197-43(54269)
सौहार्दं सर्वभूतेषु यः करोत्यतिमानुषः।
सोऽद्य केशग्रहं श्रुत्वा पितुर्धक्ष्यति नो रणे॥ 7-197-44(54270)
विक्रोशमाने हि मयि भृशमाचार्यगृद्विनि।
अपाकीर्य स्वयं धर्मं शिप्येण निहतो गुरुः॥ 7-197-45(54271)
यदा गतं वयो भूयः शिष्टमल्पतरं च नः।
तस्येदानीं विरोधोऽयमधर्मोऽयं कृतो महान्॥ 7-197-46(54272)
पितेव नित्यं सौहार्दात्पितेव हि च धर्मतः।
सोऽल्पकालस्य राज्यस्य कारमाद्वातितो गुरुः॥ 7-197-47(54273)
धृतराष्ट्रेण भीष्माय द्रोणाय च विशाम्पते।
विसृष्टा पृथिवी सर्वा सह पुत्रैश्च तत्परैः॥ 7-197-48(54274)
सम्प्राप्य तादृशीं वृत्तिं सत्कृतः सततं परैः।
अब्रवीत्सततं पुत्रान्मामेवाभ्यधिकं गुरुः॥ 7-197-49(54275)
अवेक्षमाणस्त्वां मां च न्यस्तास्त्रश्चाहवे हतः।
न त्वेनं युध्यमानं वै हन्यादपि शतक्रतुः॥ 7-197-50(54276)
तस्याचार्यस्य वृद्धस्य द्रोहो नित्योपकारिणः।
कृतो ह्यनार्यैरस्माभीर राज्यार्थे लुब्धबुद्धिभिः॥ 7-197-51(54277)
अहो बत महत्पापं कृतं कर्म सुदारुणम्।
यद्राज्यसुखलोभेन द्रोणोऽयं साधुघातितः॥ 7-197-52(54278)
पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्दाराञ्जीवितं चैव वासविः।
त्यजेत्सर्वं मम प्रेम्णा जानात्येवं हि मे गुरुः॥ 7-197-53(54279)
स मया राज्यकामेन हन्यमानो ह्युपेक्षितः।
तस्मादर्वाक्शिरा राजन्प्राप्तोऽस्मि नरकं प्रभो॥ 7-197-54(54280)
ब्राह्मणं वृद्धमाचार्यं न्यस्तशस्त्रं महामुनिम्।
घातयित्वाऽद्य राज्यार्थे मृतं श्रेयो न जीवितम्॥ ॥ 7-197-55(54281)

इति श्रीमन्महाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि पञ्चदशदिवसयुद्धे सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥ 197 ॥

Mahabharata - Drona Parva - Chapter Footnotes

5-197-1 सपृषतः सजलबिन्दुः। अनभ्रे अप्रावृषिकाले॥ 5-197-5 कथङ्कथा कथं कर्तव्यं कथं कर्तव्यमित्येवंशब्दः॥ 5-197-8 रक्षणे मन्त्रः क आसीदिति सम्बन्धः॥ 5-197-30 व्याघ्रास्यमुग्रकर्माणमिति झ.पाठः॥ 5-197-31 यस्मिन्निति दशशतामेत्यनेन सर्वगोधनं ददाविति ज्ञेयम्। अन्यथा एकधेन्वर्थं द्रुपदं प्रति द्रोणगमनस्यासम्भवः। यद्वा भाविनीं सम्पदमभिलक्ष्यैतद्दानं द्रष्टव्यम्। पुत्रोत्पत्तिकाले तस्य निर्धनत्वोक्तेः॥ 5-197-39 सत्यकञ्जुकं सत्याभासमनृतम्॥ 5-197-53 वासविरर्जुनः॥ 5-197-197 सप्तनवत्यधिकशततमोऽध्यायः॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.